Bilimden zengin olanlar

Bilimden Zengin Olanlar

Çalıştıkları ortamlar dağınık, biraz çılgın, paraya önem vermeyen, illa yer yer lekeli beyaz gömlekli ve de şişe dibi gözlüklü, sürekli deney ve hesap yapan işte mucit müteşebbisler;

Bir sarraf Avrupa'nın aydınlanma çağına girmesini sağlayan matbaayı mükemmelleştirir. Bir ölçü aletleri zanaatkarı sanayi devrimini başlatan buhar makinesini geliştirir. Bir keresteci, tüm dünyadaki fabrikaların nasıl üretim yapacağını belirler.

Bir yazılım şirketi sahibi, dünyanın bilgisini masa üstüne sığdırır ve bilişim devrimini başlatan kıvılcımı çakar. Hepsinin ortak yönü, önce işadamı, sonra mucit olmaları ve tabii dünyayı değiştirmeleri... Mucit denince aklımıza ilk gelen nedir?

Saçı başı ve çalıştığı ortam dağınık, dünyadan elini eteğini çekmiş, biraz çılgın, hatta hafif deli, paraya önem vermeyen, illa yer yer lekeli beyaz gömlekli ve de şişe dibi gözlüklü, sürekli deney ve hesap yapan bir garip âdem...

"İcat çıkarma!" uyarısının mucidi bir millet olmamıza rağmen bu imaj sadece bize mahsus değildir. Batıda da doğuda da mucit deyince akla gelenler yaklaşık aynıdır. Edebiyat ve sinemadaki mucit tiplemelerinin bu imajın oluşmasındaki katkısı da çoktur. "Çılgın, kötü, insanlığa zarar verecek icatlar yapmaktan çekinmeyen mucit" imajının izini sürebilsek, Ortaçağ Avrupa'sına kadar ulaşırdık herhalde. Önde bilim adamının, arkada Engizisyonun olduğu, yüzlerce yıl sürmüş bir icadı avının böyle bir imajı doğurmasına şaşmamak gerek.

Engizisyon'un doğurduğu sadece böyle bir imaj değil kuşkusuz. Yüzlerce yıl süren baskı, sonunda büyük bir tepkinin de doğmasını sağlar ve Kıta Avrupa'sı bir "aydınlanma" dönemine de girer.

İşte bu çağda hızlanan bilimsel gelişmeler, ekonomik ve sosyal anlamda da önemli dönüşümleri tetikler İngiltere'de başlayan "Sanayi Devrimi" en önemli sonuçtur kuşkusuz... Peki, Sanayi Devrimini haşlatan buhar makinesi, nasıl ve kim tarafından icat edildi? Hemen söyleyelim, cevap James Watt değil...

İşadamı ve Zanaatkar: James Watt...

Zengin bir ailenin oğlu olan Watt'm babası armatördü. Babasının işleri bozulduktan sonra Londra'ya ölçüm aletleri ustası olmak üzere giden James Watt, İskoçya'ya döndüğünde Demirciler Loncası'nın izin vermemesi üzerine zanaatını icra edemez ve Glasgow İ'niversitesi'nde kendisi için açılan bir atölyede çalışmaya başlar. Ve Watt, hala tanıştığımız "üniversite - sanayi işbirliğinin ilk ürünlerinden biri sayılabilecek buhar makinesini 1765 yılında bu atölyede çalıştınr. İşte bu makine bir devrimi başlatır ve tüm dünyayı değiştirir.

Peki James Watt'm işadamlığı ne zaman başlar? Önce ölçüm aletleri zanaatkan, sonra Glasgow Üniversitesindeki küçük atölyenin araştırmacısı olan Watt, makinesini geliştirmek için sponsor aramaya başlar. İşte bu noktada ila "sanayi - üniversite işbirliği" devreye girer. Carron Demir İşleri şirketinin kurucusu, sanayici John Roebuck, makinenin geliştirilmesi için James Watt'a destek olur. Bu desteğin zaman zaman yetmemesi nedeniyle Watt, tam 8 yıl anketörlük yapar ve makineyi geliştirmeye çalışır. Roebuck iflas ettikten sonra Watt'la ortak olan Matthew Boulton, hem makinenin mükemmelleşmesini, hem de ikisinin de zengin olmasını sağlar. Boulton makinenin ileri geri hareketinin dairesel olmasını akıl eden mucit müteşebbistir. Bu basit değişiklikle makinenin gücü tam 5 kat artar.

Sonuçta 1765'te ilk örneği çalışan buhar makinesi 1776'da ticari kullanıma sunulabilir. 1794te Boulton And Watts şirketi kurulur. Şirket sadece buhar makinesi üretip satar. 1824 yılına kadar tam 1164 makine satılacaktır. Her girdiği madende ve fabrikada buharın sihirli gücü verimi artırır, maliyetleri düşürür, ürünlerin geniş kitlelere ulaşmasını sağlar. Böylece sadece iki mucit müteşebbis zengin olmaz bir ülkeyi de zenginleştirecek olaylar zincirini başlatır.

James Watt, bir işadamıydı. Çok zengindi. Büyük bir malikânede yaşıyordu. Evet, önemli icatları olmuştu. Ama bunlar onu ne kadar bilim adamı yapar tartışılır. Onu en iyi tanımlayacak sıfat belki de mucit müteşebbis... Ya da, bilgiyi ticarileştirmedeki mahirliği dolayısıyla "bilim - iş adamı"...

Ayna Ustası ve Sarraf: Johannes Gutenberg...

Gutenberg'i nasıl biliriz? O bir bilim adamı. O bir deha, O bir yüce insan. Matbaayı icat ederek, önce Avrupanın sonra tüm dünyanın aydınlanmasını sağlayan abide kişilik... Bize öğretilen bu... Halbuki Johannes Gutenberg, Almanya'nın Mainz kentinde, zengin bir ailenin oğlu olarak dünyaya gelmiş ve Strassburga taşındıktan sonra ayna ustalığı ve sarraflık yapmış bir zanaatkar...

Doğu da binlerce yıldan beri bilinen baskı tekniğini geliştirerek, yaşadığı binyılın en önemli adamlarından biri olabilmiş bir zanaatkar. Gutenberg'den önce tanı sayfa kalıplar veya tahta harflerle yapılan baskı, Gutenberg sayesinde daha iyi sonuç veren ve "geniş" endüstriyel kullanıma uygun hale gelir.

Gutenberg, saf kurşun harflerin birkaç 100 kez kağıtla temastan sonra tekrar eritilerek dökülmesi gerektiği bir dönemde yaşıyordu Yani onun döneminde baskıdaki en büyük sorun, harflerin doğru "kıvamda" olmamasıydı. Kurşun harfler deforme oluyor, çeşitli madenlerle karıştırılarak sertleştirilmiş harfler ise kağıdı deliyordu. Bu sorunu sarraflığını konuşturarak ve kurşunu antimon elementiyle karıştırarak aşan Gutenberg, işte bu nedenle bir deha sayılır.

Bu icadını baskı makinesiyle de taçlandıran Gutenberg icadının para kazanır hale gelmesi için bir işadamına başvurur. Mainzli hemşehrisi Johannes Fust, Gutenberg'in sponsoru ve ortağı olur. 1450'dekı bu ortaklıktan 5 yıl sonra ilk kitaplarını basabilirler. Gutenberg, Fust'a olan borcunu ödeyemediği için ortaklıkları bozulur. Gutenberg, bu ortaklığın bozulmasından sonra çok para kazanamaz. Ancak Nassau Kontu tarafından himaye edilir.

Johannes Gutenberg, bir sarraf olmasına rağmen icadını kazançlı bir hale getiremez. Ancak, hızla yayılan matbaa dünya tarihini değiştiren icatlardan biri olur.

Müvezzi, Seyyar Satıcı ve Telgraf Memuru: Thomas Edison...

1847de Ohio'da doğan ve yedi yaşında gittiği okuldan 4 ayda "algısı yavaş" diye uzaklaştırılan Thomas Edison, 1931'de öldüğünde tam 1093 (bindoksanüç) patenti vardı. Okuldan uzaklaştırılan herhangi bir çocuğun yapacağını yaptı ve seyyar satıcılığa başladı.

Trenlerde, meyve ile gazete, dergi satıyordu. Küçük Edison, boş zamanlannda da evindeki küçük kimya laboratuarında "icat çıkarmaya" çalışıyordu. Satış yaptığı trenin yük vagonuna yerleştirdiği küçük bir baskı makinesinde bastığı gazeteleri satmayı sürdüren Thomas Edison, yaptığı deneyler sonucu trende çıkan bir yangın sonucu işini kaybeder. Aynı yangında ağır işitmesine yol açacak bir şekilde yaralanır.

1863'ten 1868'e kadar ABD ve Kanada'da çeşitli telgrafhanelerde memur olarak çalışır. 1868 yılında Boston'da ilk "icat atölyesini" kurar. Burada geliştirdiği elektronik oy kayıt cihazının patentini satamaz ve New York'a döner. 1876 yılında New Jersey'de Menlo Park'ı kurar. Bu atölye ve laboratuarın özelliği ilk endüstriyel araştırma kurumu olmasıdır. Yani bu kurum, sürekli icatlar yapmak ve bunları üretilebilir ve satılabilir hale getirmek için kurulmuştu. (İlk örneği 1876 yılında kurulan böyle bir özel girişimin benzerini Türkiye'de gördünüz mü? Bence acilen kurulmalı. Patent korumalarının iyice geliştiği günümüzde kar edeceğinden kimsenin şüphesi olmasın.)

Thomas Edison, sürekli icatlar gerçekleştirdi, şirketler kurdu... Ampulden ses kayıt cihazlarına kadar binlerce ürün icat etti ve üretti. Dünyanın en zengin işadamlarından biri oldu. Nikolav Tesla gibi bir dâhiyi ve Henry Ford gibi bir süper zengini yanında mühendis olarak çalıştırdı.

Makinist Çırağı, Keresteci ve Fordizmin Kurucusu: Henry Ford...

1863'te Detroit'teki bir çiftlikte doğduğunda, kent henüz bir otomobil sanayi kenti değildi. Babası İrlanda göçmeni bir çiftçiydi. Çiftlik işlerinden nefret eden Henry, 1879'da Detroit'te bir makinistin yanına çırak verilir. Birkaç iş değiştirir. Bunların sonuncusu Westinghouse'da teknisyenliktir. 1888'de evlenir ve çiftçilikle birlikte bir kereste fabrikası işletmeye başlar. 1891'de Thomas Edison'un yanında mühendis olarak çalışmaya başlar.

Daha sonra dostu olacak Edison'un şirketinde çeşitli motorlar geliştirir. 1896 da Edison'un şirketinden ayrılır ve 1899'da birkaç yatırımcıyla Detroit Automobile Company'yi kurar. Şirket başarısız olur ve 1901'de dağılır. 1903'te 11 yatırımcıyla birlikte 28 bin dolar sermaye ile Ford Motor Company'yi kurar.

Asıl başarısını, 1902 yılında, Ransom Eli Olds tarafindan basit bir şekli uygulanmaya başlayan "bant üretim"i geliştirerek elde eder. Daha sonra Fordizm olarak ifade edilecek önemli bir sistemin temellerini atar. Parçaları standardize edip, üretim süreçlerini hızlandırıp, kaliteyi yükseltirken, maliyetleri düşüren sistemi sayesinde dünyayı değiştirir. Bu sistemle 1908 yılında ilk üretimi gerçekleşen Ford T Modeli büyük bir başarı elde eder. 1918 yılında ABD'deki tüm arabaların yarısı Ford Model T idi...

Siyonizme karşı kitaplar yazan, sendikaya karşı olan Henry Ford'un tüm fabrikalarına, ancak 1945'te şirketten ayrılmasıyla sendika girer. İki yıl sonra da Ford ölür...

Çiftçi çocuğu, makinist çırağı, keresteci, mühendis ve dahi işadamı... Henry Ford, sadece "bant üretimi"ni geliştirseydi bile ekonomi tarihinde müstesna bir yere sahip olabilirdi. Ancak biz onu daha çok Ford firmasının kurucusu bir işadamı olarak biliyoruz. Aslında tüm servetini geliştirdiği bir fikre borçlu... Sadece o mu? Bant üretiminin yayılması sayesinde tüm dünyadaki fabrikalarda verimliliğin artışıyla, binlerce fabrikatör servetini o fikre borçlu.

ve Diğerleri...

Baird,

Bu isimler çoğaltılabilir. Örneğin Glaskovv'da elektroteknik eğitimi görmüş genç bir İskoçyalı olan John Logie Baird 1926'da ilkel bir televizyonun ilk denemesini gerçekleştirir.

Baird'in televizyonu saniyede 12,5 kere 28 satırla taranan ve çok küçük bir görüntü veren kelimenin tam anlamıyla ilkel bir televizyondu.

Ancak bu denemeden sadece 3 yıl sonra ilk sürekli TV yayınları İngiltere'de Daventry vericisinden başlayacaktı. Ve Baird, hem renkli televizyon için çalışacak, hem de ürettiği Baird marka televizyonları satan bir şirket kuracaktı.

Honda,

Annesi dokumacı, babası bisiklet tamircisi olan Soichiro Honda, 1922 yılında 16 yaşındayken gurbete gittiği Tokyo'da bir garajda işe başlar. 1928 yılında kurduğu tamirhane bugünün Honda'sı haline gelir. Soichiro Honda öldüğünde 3OO'den fazla şahsi patenti vardı. Bunlardan biri bugün tüm arabalarda standart olan ABS fan sistemi...

Gates,

Bill Gates, bir hukuk öğrecisiyken yazılım firması kurar.

Yazılımları, bilgisayarların kullanımının ge-nelleşmesine, dünyanın değişmesine ve Gates'in dünyanın en zengin adamı olmasına yol açar.

Dünyayı değiştiren ve çağ açıp çağ kapayan icatlardan bahsettik. Bu icatları gerçekleştiren ve tamamı girişimci işadamı olan kişilerden biri bile eğitimli bir bilimci değildir. Onlar teorik düzeyde hiçbir bilgi üretimi gerçekleştirmediler. Bilgiyi "değer" haline getirdiler. "Satılabilir" ürünler ve sistemler haline getirdiler.

Onlar bilgiyi paraya dönüştürdüler.
Onlar mucittiler, ama daha önce müteşebbistiler.

2009

Bilim Zenginleri
Ülkeler ve BM	Eğitim	Doğal Yaşam	Yaratan'ın İmzaları	Yunusun Doğumu	Farklı Yaratıklar	Bilim Zenginleri